Vướng mắc trong áp dụng tình tiết tăng nặng “xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội” và một số kiến nghị
Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội” được quy định tại điểm o khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự (BLHS), thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước trong việc bảo vệ người chưa thành niên trước hành vi dụ dỗ, kích động, lôi kéo tham gia phạm tội. Quy định này không chỉ nhằm đánh giá đầy đủ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội mà còn góp phần ngăn ngừa việc người thành niên lợi dụng sự hạn chế về nhận thức, kinh nghiệm sống và khả năng tự bảo vệ của người chưa thành niên để thực hiện mục đích phạm tội. Tuy nhiên, do điểm o khoản 1 Điều 52 BLHS không quy định trực tiếp người xúi giục phải là người thành niên, thực tiễn áp dụng từng phát sinh hai quan điểm khác nhau:
Quan điểm thứ nhất: Tình tiết này chỉ áp dụng đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên, bởi người dưới 18 tuổi phạm tội phải được xử lý theo nguyên tắc riêng, chú trọng giáo dục, giúp đỡ sửa chữa sai lầm và bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
Quan điểm thứ hai: Có thể áp dụng tình tiết này đối với cả người dưới 18 tuổi nếu họ có hành vi xúi giục người dưới 18 tuổi khác phạm tội, vì điều luật không giới hạn độ tuổi của người xúi giục.
Sự khác biệt trong cách hiểu đã gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật, nhất là trong các vụ án có nhiều người bị buộc tội là người chưa thành niên, cùng tham gia thực hiện tội phạm nhưng vai trò, mức độ tác động và nhận thức của từng người khác nhau.
Để giải quyết vướng mắc về chủ thể, cần chú ý đến Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, có hiệu lực từ ngày 15/11/2025. Theo khoản 14 Điều 4 Nghị quyết, tình tiết “xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội” được áp dụng khi có đủ hai điều kiện:
1. Người phạm tội là người đã thành niên;
2. Người phạm tội biết rõ người bị xúi giục là người dưới 18 tuổi.
Quy định này đã xác định rõ giới hạn về chủ thể, qua đó giải quyết tranh luận trước đây. Theo đó, đối với trường hợp người thực hiện hành vi xúi giục người chưa đủ 18 tuổi, không áp dụng tình tiết tăng nặng tại điểm o khoản 1 Điều 52 BLHS; tuy nhiên, việc xác định trách nhiệm hình sự và vai trò đồng phạm của người đó vẫn phải căn cứ vào hành vi thực tế, điều kiện chịu trách nhiệm hình sự và các quy định riêng về xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội. Khi áp dụng Nghị quyết, cơ quan tiến hành tố tụng cũng cần lưu ý quy định về hiệu lực và chuyển tiếp để bảo đảm việc giải quyết vụ án phù hợp với pháp luật tại thời điểm có liên quan.
Mặc dù đã có hướng dẫn cụ thể về chủ thể, việc áp dụng tình tiết tăng nặng này vẫn đòi hỏi phải làm rõ bản chất hành vi xúi giục và nhận thức của người phạm tội trong từng vụ án.
- Về xác định hành vi xúi giục
Trên thực tế, các hành vi rủ rê, lôi kéo, bàn bạc, thống nhất ý chí hoặc cùng tham gia thực hiện tội phạm có thể diễn ra đan xen, khiến việc xác định vai trò của từng người không đơn giản. Không phải mọi trường hợp một người đề xuất việc phạm tội, rủ người khác cùng tham gia hoặc cùng thực hiện hành vi phạm tội đều mặc nhiên cấu thành hành vi xúi giục để áp dụng tình tiết tăng nặng. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ: Người đó có chủ động tác động đến ý chí của người khác nhằm thúc đẩy họ thực hiện tội phạm hay không; Hành vi tác động được thể hiện bằng phương thức nào; Diễn ra trước hay trong quá trình hình thành ý định phạm tội; Có mối liên hệ như thế nào với việc người bị tác động tham gia thực hiện hành vi phạm tội.
Chẳng hạn, trong trường hợp hai người tự bàn bạc, thống nhất cùng thực hiện tội phạm mà không có căn cứ chứng minh một người đã dụ dỗ, kích động hoặc thúc đẩy người kia phạm tội thì không thể chỉ dựa vào sự chênh lệch về độ tuổi để xác định có hành vi xúi giục. Ngược lại, nếu người thành niên chủ động tác động, làm nảy sinh hoặc thúc đẩy ý định phạm tội của người chưa thành niên và có đủ căn cứ chứng minh các điều kiện theo quy định thì có thể xem xét áp dụng tình tiết tăng nặng. Việc xác định phải căn cứ vào diễn biến cụ thể của vụ án, lời khai của những người liên quan và các tài liệu, chứng cứ khách quan; không nên chỉ dựa vào cách diễn đạt trong lời khai hoặc việc một bị cáo được xác định là người khởi xướng để đưa ra kết luận.
- Về xác định nhận thức của người phạm tội
Yêu cầu xác định người phạm tội biết rõ người bị xúi giục dưới 18 tuổi là điều kiện liên quan đến nhận thức chủ quan, không thể chỉ căn cứ vào tuổi thực tế của người bị xúi giục để mặc nhiên suy ra người thực hiện hành vi đã biết rõ độ tuổi đó. Trong quá trình giải quyết vụ án, cần đánh giá tổng thể các chứng cứ như quan hệ quen biết giữa các bên, thời gian và mức độ tiếp xúc, thông tin về tuổi được trao đổi, tin nhắn, lời nói và những tình tiết khách quan khác có khả năng chứng minh nhận thức của người phạm tội.
Việc hai người học cùng trường, sống cùng địa phương hoặc có quan hệ bạn bè có thể là căn cứ để đánh giá nhưng không nên được xem là chứng cứ duy nhất đủ để kết luận người thành niên biết rõ người bị xúi giục chưa đủ 18 tuổi. Tương tự, lời khai phủ nhận việc biết tuổi cũng cần được kiểm tra, đối chiếu với các chứng cứ khác trước khi đưa ra kết luận.
- Về mối quan hệ với vai trò đồng phạm và định tội, định khung
Trong vụ án có nhiều người tham gia, việc xác định ai là người chủ mưu, người thực hành, người tổ chức hay người xúi giục phải căn cứ vào bản chất và mức độ tham gia thực tế của từng người. Không thể đồng nhất người chủ động đề xuất phạm tội với người xúi giục trong mọi trường hợp, cũng không thể cho rằng chỉ người chủ mưu, cầm đầu mới có thể bị áp dụng tình tiết tăng nặng này. Điều quan trọng là phải chứng minh được hành vi xúi giục và các điều kiện áp dụng theo quy định pháp luật.
Đồng thời, khi hành vi liên quan đến người chưa thành niên có dấu hiệu thuộc một tội danh hoặc tình tiết định khung cụ thể, cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu đầy đủ các quy định có liên quan, đặc biệt là khoản 2 Điều 52 BLHS, để tránh việc sử dụng cùng một tình tiết vừa làm dấu hiệu định tội hoặc định khung, vừa làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trái quy định.
Từ những vấn đề trên, để bảo đảm áp dụng thống nhất tình tiết tăng nặng “xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội”, các cơ quan tiến hành tố tụng cần:
1. Quán triệt nội dung khoản 14 Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, xác định rõ người thực hiện hành vi phải là người thành niên và biết rõ người bị xúi giục chưa đủ 18 tuổi.
2. Trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử, chú trọng thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ để làm rõ nội dung, phương thức, thời điểm tác động và mối liên hệ giữa hành vi xúi giục với việc thực hiện tội phạm; đồng thời chứng minh nhận thức của người phạm tội về độ tuổi của người bị xúi giục.
3. Cáo trạng và bản án cần phân tích cụ thể căn cứ áp dụng hoặc không áp dụng tình tiết tăng nặng này, tránh nhận định chung chung hoặc suy đoán bất lợi cho người bị buộc tội.
4. Đối với người dưới 18 tuổi có hành vi rủ rê, lôi kéo người dưới 18 tuổi khác phạm tội, cần phân biệt rõ việc không áp dụng tình tiết tăng nặng tại điểm o khoản 1 Điều 52 BLHS với việc xem xét trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội và vai trò đồng phạm của họ, bảo đảm tuân thủ các nguyên tắc xử lý người chưa thành niên.
Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP đã giải quyết căn bản vướng mắc về chủ thể áp dụng tình tiết tăng nặng “xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội”. Tuy nhiên, để quy định này được thực hiện thống nhất và đúng bản chất pháp lý, việc áp dụng trong từng vụ án vẫn phải dựa trên chứng cứ cụ thể, làm rõ hành vi xúi giục và nhận thức của người phạm tội về độ tuổi của người bị tác động. Xác định đúng các điều kiện này không chỉ góp phần cá thể hóa trách nhiệm hình sự, bảo đảm xử lý đúng người, đúng hành vi mà còn thể hiện yêu cầu bảo vệ người chưa thành niên, phòng ngừa việc lợi dụng, lôi kéo người chưa thành niên tham gia hoạt động phạm tội và nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật trong thực tiễn./.
Hoàng Cầu
