Tự nguyện chấm dứt việc nuôi con nuôi khi con nuôi chưa thành niên – giải quyết như thế nào?
Nuôi con nuôi là một trong những chế định nhân văn, giúp những trẻ em có hoàn cảnh không may có cơ hội được sống trong tình thương yêu; giúp những người có hoàn cảnh đặc biệt có cơ hội được trở thành cha, mẹ. Từ đó, tạo nên một gia đình hoàn chỉnh, hạnh phúc. Tuy nhiên, không phải trường hợp nuôi con nuôi nào cũng vĩnh cửu, không thay đổi; vẫn có những trường hợp nuôi con nuôi chấm dứt giữa chừng với nhiều lý do khác nhau.
Theo Điều 10, Điều 25, Điều 13 Luật Nuôi con nuôi năm 2010 thì việc chấm dứt nuôi con nuôi sẽ do Tòa án nhân dân giải quyết theo quy định pháp luật về tố tụng dân sự và việc nuôi con nuôi có thể bị chấm dứt khi thuộc một trong 04 trường hợp sau:
Một là con nuôi đã thành niên và cha mẹ nuôi tự nguyện chấm dứt việc nuôi con nuôi.
Hai là con nuôi bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của cha mẹ nuôi; ngược đãi, hành hạ cha mẹ nuôi hoặc con nuôi có hành vi phá tán tài sản của cha mẹ nuôi.
Ba là cha mẹ nuôi bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con nuôi; ngược đãi, hành hạ con nuôi.
Bốn là vi phạm 01 trong 07 quy định về hành vi cấm trong việc nuôi con nuôi ((01) lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi, bóc lột sức lao động, xâm hại tình dục, bắt cóc, mua bán trẻ em; (02) Giả mạo giấy tờ để giải quyết việc nuôi con nuôi; (03) Phân biệt đối xử giữa con đẻ và con nuôi; (04) Lợi dụng việc cho con nuôi để vi phạm pháp luật về dân số; (05) Lợi dụng việc làm con nuôi của thương binh, người có công với cách mạng, người thuộc dân tộc thiểu số để hưởng chế độ, chính sách ưu đãi của Nhà nước; (06) Ông, bà nhận cháu làm con nuôi hoặc anh, chị, em nhận nhau làm con nuôi; (07) Lợi dụng việc nuôi con nuôi để vi phạm pháp luật, phong tục tập quán, đạo đức, truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc).
Tuy nhiên, trong số 04 trường hợp chấm dứt việc nuôi con nuôi nói trên, chỉ có trường hợp các bên tự nguyện chấm dứt việc nuôi con nuôi khi con nuôi đã thành niên - không có trường hợp các bên tự nguyện chấm dứt việc nuôi con nuôi khi con nuôi chưa thành niên. Điều này dẫn đến trường hợp tình huống trên có thể phát sinh trong thực tế nhưng lại không có quy định để áp dụng, dẫn đến cơ quan chức năng lúng túng trong giải quyết.
Ví dụ như A và B là 02 chị em họ; vợ chồng A lấy nhau đã lâu nhưng không có con dù đã chạy chữa khắp nơi; trong khi đó, gia đình B vì đông con, kinh tế khó khăn, không đảm bảo việc nuôi nấng, cho các con được ăn học đầy đủ nên đã cho người con út làm con nuôi của gia đình A và đã làm thủ tục cho, nhận con nuôi theo quy định pháp luật. Theo thời gian, kinh tế gia đình B dần khá lên và có mong muốn nhận lại con để cháu được sống cùng bố mẹ, ông bà, anh chị em và cháu bé cũng có nguyện vọng này. Không nỡ chia lìa gia đình B nên vợ chồng A đã đồng ý chấm dứt nuôi con nuôi để cháu bé được quay về với bố mẹ đẻ của mình.
Tuy nhiên, khi đề nghị Tòa án thực hiện việc này, tuy cả 03 bên (cha mẹ đẻ - cha mẹ nuôi – con nuôi) đều đồng thuận chấm dứt việc nuôi con nuôi nhưng việc tự nguyện này lại không thực hiện được, vì cháu bé chưa thành niên. Nếu cho chấm dứt việc nuôi con nuôi thì tuy hợp tình nhưng lại không đảm bảo cơ sở pháp lý. Còn nếu đợi đến khi cháu bé đủ 18 tuổi mới giải quyết thì tuy hợp lý nhưng lại không hợp tình, vì thời gian chờ đợi quá dài, không phù hợp với nguyện vọng của người trong cuộc. Đây là một trường hợp xung đột giữa quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng.
Để giải quyết vướng mắc trên, ngày 24/02/2023, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã có Quyết định số 39/QĐ-CA về việc công bố án lệ, trong đó có Án lệ[1] số 61/2023 về chấm dứt việc nuôi con nuôi khi con nuôi chưa thành niên. Theo đó, tuy con nuôi chưa thành niên nhưng nếu đáp ứng được điều kiện là cả 03 bên (cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con nuôi) đều có chung nguyện vọng thì được Tòa án áp dụng Án lệ trên, ghi nhận sự đồng thuận này, giải quyết yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi theo nguyện vọng của họ.
Đây là một quy định mang tính nhân văn, mớ ra một hướng giải quyết mới trong việc nuôi con nuôi, khắc phục thiếu sót trong quy định pháp luật hiện hành, đáp ứng yêu cầu phát sinh trong thực tiễn.
Hoàng Nguyên
[1] Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, khi giải quyết quan hệ dân sự, nếu không có quy định pháp luật để áp dụng thì được áp dụng tập quán, nếu không có tập quán thì được áp dụng tương tự pháp luật, nếu không thể áp dụng tương tự pháp luật thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng (từ Điều 3 đến Điều 6)
Theo Điều 1 Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ thì Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử.
