MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ VĂN HÓA
Pháp luật và văn hóa là những thiết chế không thể thiếu, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Nếu như pháp luật là một khái niệm có nội hàm khá hẹp và rõ ràng, thì văn hóa mang nội hàm rộng, với nhiều cách hiểu khác nhau, chưa có khái niệm thống nhất. Tuy nhiên, giữa pháp luật và văn hóa luôn có mối quan hệ mật thiết, không tách rời, cùng tồn tại song song thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Pháp luật ra đời vì nhu cầu của xã hội, để quản lý xã hội khi đã phát triển ở một mức độ nhất định hay nói cách khác, pháp luật ra đời khi xã hội xuất hiện giai cấp. Vì vậy, pháp luật được hiểu là hệ thống các quy tắc xử sự chung được đặt ra bởi nhà nước và mang tính bắt buộc thực hiện với mọi chủ thể trong xã hội; thể hiện ý chí, bản chất của giai cấp thống trị.
Trong khi đó, văn hóa là bản thể của một xã hội; trước khi loài người xây dựng nên các thể chế cho xã hội là nhà nước và pháp luật thì con người đã sống với nhau bằng văn hóa. Xét về mặt thuật ngữ khoa học, văn hóa được bắt nguồn từ chữ La tinh "Cultus", được dùng theo nghĩa Cultus Agri là "gieo trồng ruộng đất" và Cultus Animi là "gieo trồng tinh thần" tức là "sự giáo dục bồi dưỡng tâm hồn con người". Theo Edouard Herriot, một chính trị gia người pháp thì “Văn hóa là cái gì còn lại khi tất cả những cái khác bị quên đi, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học tất cả”. Một quan điểm khác cho rằng, văn hoá là những giá trị vật chất và tinh thần còn lại sau thời gian, được cộng đồng xã hội tự nguyện lưu truyền từ đời này sang đời khác thông qua các chuỗi sự kiện trong đời sống hàng ngày. Dù có nhiều cách hiểu khác nhau, nhưng tựu trung lại thì văn hóa là những giá trị tốt đẹp của cuộc sống được lưu giữ và phát huy.
Theo học thuyết chủ nghĩa Mác - Lê Nin, pháp luật và văn hóa là hai yếu tố thuộc kiến thức thượng tầng[1]. Các bộ phận của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm riêng, có quy luật phát triển riêng nhưng đều liên hệ với nhau, tác động lẫn nhau và tác động đến cơ sở hạ tầng. Vì vậy, pháp luật và văn hóa cũng không nằm ngoài quy luật đó; hai yếu tố này có mối liên hệ tác động qua lại với nhau và cùng hướng tới một mục tiêu chung là thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội.
Theo định nghĩa của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa thì pháp luật chính là một bộ phận của văn hóa “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”[2]. Như vậy, theo định nghĩa này có thể thấy rất rõ mối quan hệ gắn kết, tác động qua lại giữa pháp luật và văn hóa. Chính pháp luật góp phần hình thành nên văn hóa và ngược lại, văn hóa chứa đựng pháp luật.
Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy, việc xây dựng pháp luật được căn cứ trên nhiều yếu tố, trong đó có yếu tố văn hóa. Mỗi văn bản pháp luật với hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung đều được xây dựng trên nền tảng văn hóa và chính các giá trị văn hóa góp phần hình thành nên pháp luật cũng như tạo nét đặc trưng riêng trong pháp luật mỗi quốc gia. Để văn bản pháp luật đảm bảo tính thống nhất, khả thi, các nhà hoạch định chính sách bên cạnh căn cứ vào tình hình thực tiễn của đời sống kinh tế- xã hội ở từng thời kỳ, thì cần xét đến yếu tố văn hóa; đảm bảo yếu tố tương thích giữa pháp luật và văn hóa. Bên cạnh đó, việc thực thi pháp luật cũng phụ thuộc rất nhiều đến văn hóa. Pháp luật chỉ được thực thi tốt nhất trong một xã hội có văn hóa pháp luật; chính văn hóa góp phần đưa pháp luật vào cuộc sống. Đúng vậy, nếu một quốc gia chỉ chú trọng xây dựng pháp luật; đặt ra hàng loạt các quy tắc xử sự để buộc người dân thực hiện nhưng lại quên đi việc xây dựng, phát huy các giá trị văn hóa, nền tảng văn hóa, nâng cao ý thức của người dân thì rất khó để các quy phạm pháp luật được nghiêm chỉnh thực thi trong đời sống.
Ngược lại, pháp luật góp phần củng cố, gìn giữ, phát triển văn hóa. Theo đó, với vai trò là công cụ quản lý nhà nước hữu hiệu nhất, được đảm bảo thực hiện bằng hệ thống sức mạnh cưỡng chế nhà nước, pháp luật giúp điều chỉnh hành vi của con người trong mọi hoạt động của đời sống xã hội; từ đó, giúp các chủ thể ứng xử chuẩn mực, văn hóa hơn. Tính nghiêm minh của pháp luật góp phần hình thành, phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa; cũng như, từng bước giảm sức ì trong bản thể văn hóa.
Văn hóa hình thành nên cộng đồng và xã hội; pháp luật được xây dựng nhằm tạo sự công bằng, bình đẳng, tự do cho mỗi cá nhân trong xã hội, vì sự phát triển của xã hội. Do đó, việc xây dựng hoàn thiện văn hóa và pháp luật có vai trò rất quan trọng trong công cuộc đổi mới và phát triển đất nước. Để xây dựng Nhà nước Pháp quyền xã hội chủ nghĩa; với nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; để pháp luật và văn hóa thấm sâu vào đời sống của mỗi người dân cần sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến cơ sở./.
Phan Hiền
[1] Theo Giáo trình Trung cấp lý luận chính trị - Những nội dung cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lê Nin (Nhà xuất bản Lý luận chính trị): Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật… cùng với những thiết chế tương úng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể… được hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định
[2] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 3, tr. 458
