LỊCH SỬ HÌNH THÀNH TỈNH ĐẮK LẮK - Phần 1: Giai đoạn trước năm 1904
Đắk Lắk là một vùng đất cổ, có dấu ấn của con người từ Thời đại đồ đá cũ, cách ngày nay hàng vạn năm. Từ trước khi thực dân Pháp chính thức xâm lược Việt Nam (1858), vùng đất Tây Nguyên nói chung và Đắk Lắk nói riêng, do vị trí địa lí, do đặc điểm cư dân và các tập tục truyền thống nên hầu như cách biệt với vùng đất duyên hải ven biển miền Trung Việt Nam và các nước láng giềng về mặt văn hóa.
Về mặt địa giới hành chính, do vị trí nằm ở ngã ba của các quốc gia vùng Đông Dương, luôn chịu sự tranh chấp giữa các thế lực bên ngoài với các tộc người bản địa, giữa các thế lực xâm lược đó với nhau, nên vùng đất này chịu sự xáo trộn về ranh giới địa lí. Có thể nói, trước thế kỉ XV, vùng đất Đắk Lắk chưa có một hệ thống hành chính hoàn chỉnh, về cơ bản vẫn là vùng đất được vận hành theo luật tục của các buôn làng độc lập.
Năm 1471, khi vua Lê Thánh Tông vào phương Nam đánh bại Champa, nhà vua đặt vùng đất Tây Nguyên là nước Nam Bàn, một phiên quốc của Đại Việt. Sau khi triều Nguyễn được thành lập vào đầu thế kỷ XIX, quan hệ giữa các tộc người ở Tây Nguyên và Đắk Lắk nói riêng với chính quyền nhà Nguyễn có bước phát triển mới tích cực.
Vào nửa cuối thế kỷ XIX, sau khi dập tắt được phong trào Cần Vương, thực dân Pháp đã cử các phái đoàn lên Tây Nguyên điều tra, khảo sát tình hình dưới các hình thức truyền đạo hoặc nghiên cứu dân tộc học. Cũng từ đó, không ít lần Pháp đã đưa quân đội lên Tây Nguyên với ý đồ chiếm đóng vùng đất này. Ngày 16/10/1888, Khâm sứ Trung kỳ Bovlloche buộc triều đình Huế sắp đặt vùng Tây Nguyên dưới sự đặc trách của người Pháp. Ngày 31/01/1899, Toàn quyền Đông Dương đã ban hành Nghị định thành lập cơ sở hành chính tại Bản Đôn để làm thí điểm cho cuộc bình định ở Cao nguyên Tây phần.
Ngày 22/11/1904, trước phong trào đấu tranh bền bỉ và quyết liệt của Nhân dân các dân tộc Tây Nguyên và sức ép của triều đình nhà Nguyễn, Toàn quyền Đông Dương buộc phải ban hành Nghị định thành lập một tỉnh mới đặt dưới quyền hành chính và chính trị của Khâm sứ Trung kỳ lấy tên là tỉnh Đắk Lắk. Địa bàn tỉnh Đắk Lắk bao gồm các vùng đồng bào các dân tộc thiểu số cư trú tại phía Tây các tỉnh Phú Yên và Khánh Hoà. Sau khi thực dân Pháp thành lập các tỉnh Kon Tum và Đồng Nai Thượng thì cương vực của tỉnh Đắk Lắk như sau: Phía Bắc giáp tỉnh Kon Tum, phía Đông giáp tỉnh Phú Yên, Khánh Hoà, phía Nam giáp tỉnh Đồng Nai thượng và phía Tây giáp Campuchia.
Như vậy, với Nghị định ngày 22/11/1904, Đắk Lắk chính thức trở thành một trong 20 tỉnh Trung kỳ và một trong 73 tỉnh, thành phố Việt Nam thời Pháp thuộc. Sự kiện này mang tính pháp lý, xác nhận chủ quyền lãnh thổ quốc gia trọn vẹn của Việt Nam, cột mốc đánh dấu sự thành lập tỉnh Đắk Lắk.
(Còn tiếp)
