950 năm Quốc Tử Giám – tự hào truyền thống quốc học, tiếp nối mạch nguồn hiền tài
Năm 2026 đánh dấu 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026), trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam. Đây là dấu mốc quan trọng trong lịch sử giáo dục dân tộc, gắn với quá trình hình thành, phát triển nền giáo dục Nho học và truyền thống coi trọng tri thức, đề cao người tài trong lịch sử Việt Nam.
Trải qua gần một thiên niên kỷ, Văn Miếu – Quốc Tử Giám vẫn lưu giữ những dấu tích kiến trúc, hiện vật và tư liệu quý, phản ánh một giai đoạn quan trọng của lịch sử giáo dục, khoa cử nước nhà. Những giá trị được kết tinh tại di tích không chỉ là di sản của quá khứ mà còn góp phần làm sáng rõ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tư tưởng trọng dụng hiền tài của dân tộc.
Từ dấu mốc lịch sử đến sự hình thành nền Quốc học Việt Nam
Năm 1070, dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được xây dựng tại kinh thành Thăng Long để thờ Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối và các bậc hiền triết. Năm 1075, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên. Đến năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập.
Sự ra đời của Quốc Tử Giám đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục nước nhà. Đây là thiết chế giáo dục có vai trò đào tạo trí thức Nho học, phục vụ việc xây dựng và quản lý đất nước dưới các triều đại phong kiến Việt Nam.
Trải qua các thời kỳ lịch sử, Quốc Tử Giám có những thay đổi về tên gọi và tổ chức. Năm 1243, vua Trần Thái Tông cho tu sửa Quốc Tử Giám; năm 1253, Quốc Tử Giám được đổi tên thành Quốc Tử viện. Dưới triều Trần Minh Tông, Chu Văn An được mời ra kinh đô làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám trong giai đoạn 1314–1329. Đến năm 1483, vua Lê Thánh Tông cho mở rộng quy mô Quốc Tử Giám; đồng thời, Quốc Tử viện được đổi tên thành Thái Học đường.
Những dấu mốc ấy phản ánh quá trình hình thành và phát triển của một thiết chế giáo dục quan trọng trong lịch sử dân tộc. Qua nhiều triều đại, Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống giáo dục, khoa cử và tinh thần coi trọng người có học vấn, tài năng.
Hệ thống bia Tiến sĩ – Dấu ấn của truyền thống trọng dụng hiền tài
Một trong những giá trị lịch sử nổi bật của Văn Miếu – Quốc Tử Giám là hệ thống 82 bia Tiến sĩ, ghi lại các khoa thi Tiến sĩ từ năm 1442 đến năm 1779. Các bia được dựng trong khoảng thời gian từ năm 1484 đến năm 1780, dưới các triều Lê sơ, Mạc và Lê Trung hưng.
Việc dựng bia đề danh Tiến sĩ được khởi xướng dưới triều vua Lê Thánh Tông, nhằm lưu danh những người đỗ đạt, tôn vinh người tài và khuyến khích việc học. Mỗi tấm bia là một tư liệu lịch sử có giá trị, ghi lại thông tin về khoa thi, người đỗ đạt và những quan điểm của triều đình đối với giáo dục, đào tạo nhân tài.
Đặc biệt, trên bia đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, được dựng năm 1484, có bài ký do Thân Nhân Trung soạn, với tư tưởng nổi bật: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Bài ký khẳng định vai trò quan trọng của người tài đối với sự hưng thịnh của đất nước, đồng thời đề cao trách nhiệm giáo dục, tuyển chọn và bồi dưỡng nhân tài.
Đây là một trong những tư tưởng tiêu biểu được lưu giữ qua hệ thống văn bia, phản ánh quan điểm coi trọng nhân tài của các triều đại phong kiến Việt Nam. Những tấm bia không chỉ có ý nghĩa lưu danh người đỗ đạt mà còn là nguồn sử liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử giáo dục, khoa cử và văn hóa dân tộc.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tư liệu đặc sắc, hệ thống 82 bia Tiến sĩ đã được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới năm 2011 và được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị nổi bật của một di sản tư liệu gắn liền với lịch sử giáo dục và truyền thống trọng dụng hiền tài của Việt Nam.
Phát huy giá trị đạo học trong yêu cầu phát triển đất nước
Nhìn lại lịch sử hình thành và phát triển của Quốc Tử Giám, có thể thấy giáo dục và việc đào tạo nhân tài luôn giữ vị trí quan trọng trong đời sống quốc gia qua các thời kỳ. Những giá trị ấy tiếp tục có ý nghĩa trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Trong giai đoạn hiện nay, yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đặt ra nhiệm vụ không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, phát triển năng lực chuyên môn và khả năng sáng tạo. Tri thức, trình độ và năng lực của mỗi cá nhân là những yếu tố quan trọng đối với sự phát triển của xã hội và đất nước.
Truyền thống hiếu học được tiếp nối thông qua tinh thần chủ động học tập, tự học và học tập suốt đời. Việc học không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn gắn với quá trình làm việc, lao động và hoàn thiện bản thân trong đời sống. Cùng với việc tiếp thu tri thức, mỗi người cần chú trọng rèn luyện đạo đức, nhân cách và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” được lưu giữ trên bia Tiến sĩ cũng nhắc nhớ về vai trò của người tài đối với sự phát triển đất nước. Kế thừa truyền thống ấy cần gắn với việc quan tâm phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài, tạo điều kiện để những người có năng lực, phẩm chất phát huy khả năng, đóng góp cho xã hội.
Đối với thế hệ trẻ, tìm hiểu lịch sử Quốc Tử Giám là dịp để nhận thức sâu sắc hơn về truyền thống giáo dục của dân tộc, trân trọng những đóng góp của các thế hệ đi trước, từ đó nâng cao ý thức học tập, rèn luyện và trách nhiệm cống hiến.
Phát huy giá trị di sản Quốc Tử Giám vì vậy không chỉ là bảo tồn các công trình kiến trúc, hiện vật lịch sử mà còn là tiếp tục gìn giữ, lan tỏa những giá trị tốt đẹp của đạo học Việt Nam trong đời sống đương đại.
Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám – Lan tỏa giá trị di sản và truyền thống hiền tài
Hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, thành phố Hà Nội tổ chức chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, triển lãm, trải nghiệm di sản và hội thảo khoa học từ ngày 05 đến ngày 15/11/2026, với tinh thần “Tôn vinh tinh hoa đạo học, tiếp nối mạch nguồn hiền tài dân tộc”.
Theo thông tin từ Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, chuỗi hoạt động gồm 11 sự kiện, diễn ra tại di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám và một số không gian văn hóa tiêu biểu của Thủ đô.
Các hoạt động tiêu biểu gồm trải nghiệm Passport “Hành trình Quốc học – Dấu ấn tri thức”, check-in “Gặp gỡ hiền tài”; các triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”, “Tổ nghề và nhà nho nước Việt”, “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa”; hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước”; chương trình “Ánh sao Khuê Minh Triết” cùng các chương trình nghệ thuật.
Điểm nhấn của chuỗi hoạt động là Lễ kỷ niệm cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám – Quốc học Việt Nam”, dự kiến diễn ra lúc 19 giờ 30 phút ngày 14/11/2026 tại sân Thái Học, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, với chủ đề “Tinh hoa đạo học”. Chương trình kết hợp nghi thức truyền thống với các loại hình nghệ thuật trình diễn và công nghệ hiện đại, góp phần giới thiệu hành trình lịch sử, những giá trị tiêu biểu của Quốc Tử Giám đến công chúng.
Thông qua chuỗi hoạt động, những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục của Văn Miếu – Quốc Tử Giám tiếp tục được giới thiệu, quảng bá, góp phần giáo dục truyền thống, khơi dậy tinh thần học tập, sáng tạo và cống hiến, đặc biệt đối với thế hệ trẻ.
Tiếp nối mạch nguồn đạo học, bồi đắp khát vọng cống hiến
950 năm thành lập Quốc Tử Giám là dấu mốc để nhìn lại một chặng đường lịch sử quan trọng của nền giáo dục Việt Nam. Từ sự ra đời của Quốc Tử Giám dưới triều Lý đến hệ thống bia Tiến sĩ được lưu giữ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, những giá trị về học tập, đào tạo và trọng dụng nhân tài đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc.
Kế thừa truyền thống ấy không chỉ là trân trọng di sản của tiền nhân mà còn là trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị tốt đẹp trong thực tiễn hôm nay. Mỗi người cần nâng cao ý thức học tập, rèn luyện, trau dồi tri thức và đạo đức; thế hệ trẻ cần chủ động tiếp nối truyền thống bằng năng lực, tinh thần sáng tạo và những đóng góp thiết thực cho cộng đồng, đất nước./.
Lê Thủy
