Kết hôn và chuyển đổi giới tính của người mang giới tính thứ 3 – thực tiễn và pháp lý
Có những con người sinh ra, thân là nam giới nhưng sâu trong bản chất lại tin tưởng và ước ao mình được là phụ nữ hoặc ngược lại, thân là nữ giới nhưng lại mong mình là con trai; rốt cuộc, nam không ra nam, nữ không ra nữ. Trước đây, họ bị kỳ thị, cho rằng là bệnh hoạn, biến thái nhưng cùng với sự phát triển, xã hội đã dần thừa nhận ngoài phái nam, phái nữ thì còn có họ - những người mang giới tính thứ 3 là một thành phần của xã hội. Cùng với việc xóa bỏ định kiến từ phía xã hội, họ có thể sinh sống như một người bình thường, thậm chí có thể chung sống với nhau và cùng với sự phát triển của y học, họ có thể phẫu thuật để được mang giới tính mà họ mong muốn như hoa hậu Hương Giang, ca sĩ Lâm Chi Khanh…. Tuy nhiên, ở góc độ pháp lý, việc họ chung sống với nhau và việc chuyển đổi giới tính được quy định cụ thể như thế nào và thực tiễn hiện nay ra sao?
1. Về việc người cùng giới tính chung sống với nhau
Hiện không có quy định pháp luật nào ngăn cản việc người cùng giới tính chung sống với nhau và thực tế cho thấy đã có những cặp nam – nam hoặc nữ - nữ tổ chức ăn hỏi, đám cưới theo phong tục, rồi “góp gạo thổi cơm chung” về ở với nhau.
Tuy nhiên, nếu họ muốn tiến xa hơn một bước, muốn việc chung sống của mình được công nhận về mặt pháp lý, nghĩa là được kết hôn như những cặp vợ chồng bình thường khác thì tuy pháp luật một số nước đã thừa nhận việc kết hôn đồng giới như Argentina, Áo, Bồ Đào Nha, Bỉ, Brasil, Canada, Chile, Colombia, Cuba, Đan Mạch, Đài Loan, Đức, Hà Lan, Hoa Kỳ, Hy Lạp, México, Na Uy, Nam Phi, Pháp[1]… nhưng pháp luật Việt Nam không thừa nhận việc kết hôn này (khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 “2. Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính”).
2. Về việc chuyển đổi giới tính
Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định “Điều 37. Chuyển đổi giới tính: Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan”. Tuy nhiên:
- Bộ luật Dân sự quy định “việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của pháp luật” nhưng tính đến thời điểm hiện tại, mới chỉ có Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính. Như vậy, vẫn chưa có Luật chính thức quy định về chuyển đổi giới tính nên vẫn chưa có cơ quan chức năng nào trong nước có thẩm quyền thực hiện việc này. Thực tế cho thấy các trường hợp chuyển đổi giới tính đều sang nước ngoài như Thái Lan, Hàn Quốc… để thực hiện.
- Bộ luật Dân sự quy định “cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch” và điểm e khoản 1 Điều 28 Bộ luật Dân sự cũng đã nêu “1. Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi tên trong trường hợp sau đây: … e) Thay đổi tên của người …, người đã chuyển đổi giới tính”. Như vậy, sau khi chuyển đổi giới tính, họ có quyền thay đổi giới tính trong giấy tờ cá nhân thành giới tính họ đã chuyển đổi, có thể thay đổi chữ đệm và tên để phù hợp hơn với giới tính mới của mình. Thế nhưng:
+ Do chưa có Luật Chuyển đổi giới tính nên Việt Nam vẫn chưa có cơ quan y tế nào có thẩm quyền thực hiện việc chuyển đổi giới tính. Vì vậy, không có cơ quan nào có thể cấp giấy tờ xác nhận người đó đã chuyển đổi giới tính. Đã không có giấy tờ xác nhận việc chuyển đổi giới tính thì không có cơ sở để đăng ký việc thay đổi hộ tịch.
+ Luật Hộ tịch năm 2014 hiện không có quy định việc được thay đổi hộ tịch khi chuyển đổi giới tính, chỉ có quy định thay đổi hộ tịch trong trường hợp xác định lại giới tính (điểm c khoản 2 Điều 3). Mà việc xác định lại giới tính chỉ thực hiện đối với người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc giới tính chưa định hình chính xác, không xác định lại giới tính đối với chuyển đổi giới tính; như vậy, hiện chưa có quy định về chuyển đổi giới tính nên chưa có cơ sở để công nhận và thực hiện việc đăng ký hộ tịch (Nghị định 88/2008/NĐ-CP ngày 05/8/2008 của Chính phủ về xác định lại giới tính; Công văn hướng dẫn nghiệp vụ số 394/HTQTCT-HT ngày 10/5/2017 của Cục Hộ tịch, quốc tịch, chứng thực (Bộ Tư pháp)).
Như vậy, hiện vấn đề chuyển đổi giới tính vẫn là một vấn đề thực tiễn đã có nhưng chưa có quy định pháp luật để điều chỉnh. Việc Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính được xây dựng, đưa ra lấy ý kiến hiện nay là một bước tiến của pháp luật để kịp điều chỉnh quan hệ phát sinh trong thực tiễn cuộc sống. Tuy nhiên, chuyển đổi giới tính là một vấn đề phức tạp, kéo theo nhiều vấn đề liên quan như y tế, tâm lý, pháp lý và cả các mối quan hệ xã hội trước đây (ví dụ như người đã có vợ/chồng, con cái rồi sau đó chuyển đổi giới tính thì mối quan hệ này được xác lập như thế nào…) nên đây là một vấn đề cần xem xét, cân nhắc kỹ lưỡng về mọi mặt để đảm bảo tính khả thi, phù hợp khi Luật được ban hành./.
T.N
[1] https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B4n_nh%C3%A2n_c%C3%B9ng_gi%E1%BB%9Bi#:~:text=H%C3%B4n%20nh%C3%A2n%20c%C3%B9ng%20gi%E1%BB%9Bi%20%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c%20cho%20ph%C3%A9p%20v%C3%A0%20c%C3%B4ng%20nh%E1%BA%ADn,%2C%20New%20Zealand%2C%20Ph%C3%A1p%2C%20Ph%E1%BA%A7n
