Giải quyết yêu cầu thay đổi tên của công dân theo hướng nào?
Trong thời gian qua, tại một số địa phương trên địa bàn tỉnh có ghi nhận các trường hợp công dân có nộp hồ sơ yêu cầu thay đổi tên và chữ đệm (gọi chung là tên) trong giấy khai sinh. Theo đó, các hồ sơ yêu cầu này có nêu lý do là: “Khi đi đăng ký khai sinh, bố tự ý đặt tên cho con, không có thỏa thuận với mẹ, nên mẹ không đồng ý, không thống nhất đối với tên do bố đăng ký cho con, dẫn đến mâu thuẫn, gây ảnh hưởng đến tình cảm gia đình” hoặc “tên đã đặt cho con bị trùng với tên của một người khác trong dòng họ, gây nhầm lẫn và dẫn đến mâu thuẫn trong gia đình”…; đồng thời cung cấp các biên bản hòa giải ở cơ sở để chứng minh gia đình có mâu thuẫn từ việc đặt tên, dẫn đến có ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, làm căn cứ để yêu cầu được thay đổi tên của công dân theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 28 Bộ luật Dân sự năm 2015. Qua quan sát, chúng tôi nhận thấy nhiều địa phương còn lúng túng trong việc tiếp nhận giải quyết các yêu cầu trên của công dân; một số địa phương có văn bản từ chối giải quyết (vì cho rằng chưa đảm bảo cơ sở) và bị động khi công dân tiếp tục khiếu nại;… Để đảm bảo giải quyết đúng pháp luật đối với các trường hợp này, chúng tôi có nhận thấy các cơ quan đăng ký hộ tịch cần nghiên cứu kỹ quy định pháp luật và chủ động chỉ đạo thực hiện đầy đủ các nội dung liên quan, cụ thể:
Trước hết, cần khẳng định rõ công dân có quyền yêu cầu thay đổi tên theo quy định.
Trước hết, chúng ta cần nhận thức rõ việc thay đổi tên là một trong những quyền của công dân đã được pháp luật quy định, cụ thể: tại khoản 10, Điều 4, Luật Hộ tịch năm 2014 quy định: “Thay đổi hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký thay đổi những thông tin hộ tịch của cá nhân khi có lý do chính đáng theo quy định của pháp luật dân sự…”.; tại khoản 1, Điều 26, Luật Hộ tịch năm 2014 quy định về phạm vi thay đổi hộ tịch: “Thay đổi họ, chữ đệm và tên của cá nhân trong nội dung khai sinh đã đăng ký khi có căn cứ theo quy định của pháp luật dân sự”; tại Điều 28 Luật Hộ tịch quy định rõ về thủ tục thay đổi hộ tịch: “Người yêu cầu đăng ký thay đổi, cải chính hộ tịch nộp Tờ khai theo mẫu quy định và giấy tờ liên quan cho cơ quan đăng ký hộ tịch; trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ giấy tờ theo quy định, nếu thấy việc thay đổi, cải chính hộ tịch là có cơ sở, phù hợp với quy định của pháp luật dân sự và pháp luật có liên quan, công chức tư pháp – hộ tịch ghi vào Sổ hộ tịch…… Trường hợp cần phải xác minh thì thời hạn được kéo dài thêm không quá 03 ngày làm việc”; và tại điểm a khoản 1 Điều 28 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về quyền thay đổi tên: “1. Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi tên trong trường hợp sau đây: a) Theo yêu cầu của người có tên mà việc sử dụng tên đó gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, đến danh dự, quyền, lợi ích hợp pháp của người đó”.
Như vậy, có thể khẳng định rằng theo quy định của pháp luật thì công dân có quyền yêu cầu thay đổi tên, do đó các cơ quan có thẩm quyền không được từ chối tiếp nhận hồ sơ yêu cầu của công dân về việc thay đổi tên theo quy định. Tuy nhiên, việc thay đổi tên phải có cơ sở, có căn cứ, lý do chính đáng theo quy định của pháp luật dân sự, chứ không phải theo quan điểm, suy luận chủ quan của bất kỳ cá nhân nào.
Hướng giải quyết đối với các trường hợp có yêu cầu đổi tên như thế nào?
Từ các căn cứ pháp luật nên trên, để đảm bảo việc giải quyết các hồ sơ yêu cầu của công dân về việc thay đổi tên và chữ đệm đúng quy định của pháp luật, cơ quan đăng ký hộ tịch cần kiểm tra các giấy tờ liên quan do công dân cung cấp để xác định có đảm bảo căn cứ, cơ sở, lý do chính đáng theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 28 Bộ luật Dân sự năm 2015 hay không (tức là có hay không việc sử dụng tên đó đã gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, đến danh dự, quyền, lợi ích hợp pháp của người đó?).
Trường hợp các giấy tờ do công dân cung cấp vẫn chưa thể hiện rõ căn cứ, cơ sở để thay đổi theo quy định, thì cơ quan đăng ký hộ tịch cần chủ động phối hợp với chính quyền và các tổ chúc đoàn thể tại địa phương tiến hành xác minh theo quy định để làm rõ các nội dung liên quan tại gia đình và nơi cư trú của công dân, cụ thể: làm rõ có hay không việc sử dụng tên của công dân đã gây nhầm lẫn (cụ thể nhầm lần như thế nào, nhầm lẫn với ai hoặc với cái gì…?), ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, đến danh dự, quyền, lợi ích hợp pháp của người đó (ảnh hưởng như thế nào? có hay không việc gây bất hoà, mâu thuẫn trong gia đình như: thường xuyên cãi cọ, chì chiết nhau… vì việc sử dụng chữ đệm, tên đó?).
Đối với các trường hợp có cung cấp các biên bản hòa giải ở cơ sở để chứng minh gia đình có mâu thuẫn, bất hòa từ việc đặt tên, dẫn đến có ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, thì cần kiểm tra, xác minh thêm về thực tế hoà giải đối với các vụ việc đó theo hướng làm rõ: có hay không việc tiếp nhận, hoà giải các vụ việc theo Biên bản hoà giải được đính kèm? Nếu có, các vụ việc hòa giải nêu trên đã được tiến hành và giải quyết phù hợp với nguyên tắc, quy định của pháp luật hòa giải ở cơ sở và pháp luật liên quan chưa (?)... để từ đó có thêm cơ sở thực hiện theo quy định (vì không loại trừ trường hợp “lợi dụng” hòa giải ở cơ sở để chứng minh là “có mâu thuẫn, gây ảnh hưởng đến tình cảm gia đình” làm căn cứ, lý do đề nghị thay đổi tên; hoặc trong quá trình hòa giải, các hòa giải viên chưa chú trọng giải thích cặn kẽ các quy định pháp luật có liên quan để các bên biết, hiểu và thực hiện đúng quy định pháp luật).
Trường hợp có đủ căn cứ, cơ sở, lý do chính đáng để thay đổi tên và chữ đệm theo quy định, cơ quan đăng ký hộ tịch cần giải thích thêm để công dân rõ về việc thay đổi tên, chữ đệm có thể sẽ dẫn đến những hệ quả không mong muốn (phiền lụy) đối với công dân vì sẽ phải thường xuyên chứng minh việc thay đổi đó với các cơ quan, tổ chức trong các giao dịch, công việc có liên quan đến việc sử dụng tên cũ trước khi thay đổi; trong nhiều trường hợp, công dân còn phải đi thay đổi lại các giấy tờ cá nhân đã được “gắn tên cũ” để thực hiên các giao dịch, công việc liên quan.
Tên của công dân là một trong các yếu tố đặc định hóa cá nhân, là yếu tố cơ bản cá biệt hóa từng cá nhân. Việc thay đổi tên là quyền của công dân nhưng phải đảm bảo phù hợp với quy định của pháp luật. Vì vậy, các cơ quan đăng ký hộ tịch cần bám sát quy định pháp luật, và chủ động trong việc xác minh nắm rõ sự việc để vừa đảm bảo thực hiện quyền công dân, nhưng cũng đảm bảo thực hiện đúng quy định pháp luật.
Hoàng Trọng Hùng
