Giải quyết tranh chấp lao động thông qua trọng tài lao động
Thị trường lao động là một yếu tố cấu thành lên nền kinh tế thị trường, là loại thị trường gắn liền với các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất, kinh doanh, là sự biểu hiện mối quan hệ tương tác giữa một bên là người có sức lao động và một bên là người sử dụng sức lao động, dựa trên nguyên tắc thoả thuận để xác định giá cả sức lao động. Trong quá trình lao động, giữa người lao động, tập thể lao động và người sử dụng lao động có thể xuất hiện các xung đột, mâu thuẫn, bất đồng (có thể do một trong hai bên cho rằng bên kia vi phạm thoả thuận đã ký kết nhưng cũng có thể phát sinh khi một trong hai bên muốn thay đổi, bổ sung các nội dung của hợp đồng lao động, thoả ước lao động tập thể, khi việc thương lượng giữa hai bên không đạt được kết quả thì những mâu thuẫn, xung đột giữa hai bên sẽ bùng nổ thành các tranh chấp lao động).
Chính vì tranh chấp lao động là một tất yếu khách quan trong nền kinh tế thị tường, do đó pháp luật phải có biện pháp điều chỉnh thích hợp để hạn chế những tác động tiêu cực của nó nhằm: Củng cố và duy trì quan hệ lao động, phòng ngừa tranh chấp mới phát sinh; bảo vệ quyền và lợi ích của các bên trong quan hệ lao động; góp phần hoàn thiện pháp luật lao động. Ở Việt Nam, tranh chấp lao động đã được đề cập khá sớm trong nhiều văn bản pháp luật qua các thời kỳ, đến nay khái niệm tranh chấp lao động được quy định tại khoản 1 Điều 179 Bộ luật lao động năm 2019, cụ thể: “Tranh chấp lao động là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ, lợi ích phát sinh giữa các bên trong quá trình xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ lao động; tranh chấp giữa các tổ chức đại diện người lao động với nhau; tranh chấp phát sinh từ quan hệ có liên quan trực tiếp đến quan hệ lao động”. Từ khái niệm trên, có thể thấy: chỉ được coi là tranh chấp lao động khi tranh chấp đó phát sinh giữa các chủ thể của quan hệ lao động (người lao động, tập thể lao động với người sử dụng lao động) và nội dung tranh chấp phát sinh từ các quyền, nghĩa vụ, lợi ích trong quan hệ lao động.
Đối với mỗi loại tranh chấp lao động khác nhau sẽ có các hình thức giải quyết tranh chấp lao động khác nhau, cụ thể:
- Đối với tranh chấp la động cá nhân: Theo quy định tại Điều 87 Bộ luật Lao động năm 2019, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết bao gồm: Hòa giải viên lao động; Hội đồng trọng tài lao động; Tòa án nhân dân.
- Đối với tranh chấp lao động tập thể về quyền: Theo quy định tại Điều 191 Bộ luật Lao động năm 2019, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết bao gồm: Hòa giải viên lao động; Hội đồng trọng tài lao động; Tòa án nhân dân (Tranh chấp lao động tập thể về quyền phải được giải quyết thông qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động trước khi yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động hoặc Tòa án giải quyết).
- Đối với tranh chấp lao động tập thể về lợi ích: Theo quy định tại Điều 195 Bộ luật Lao động năm 2019, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết bao gồm: Hòa giải viên lao động; Hội đồng trọng tài lao động (Tranh chấp lao động tập thể về lợi ích phải được giải quyết thông qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động trước khi yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết hoặc tiến hành thủ tục đình công).
Có thể thấy, khi có tranh chấp xảy ra, các bên trong tranh chấp có thể lựa chọn những giải pháp khác nhau để giải quyết vụ viêc như thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc tòa án theo quy định của pháp luật. Mỗi một cơ chế giải quyết đều mang những ưu điểm riêng góp phần quan trọng vào việc giải quyết các tranh chấp lao động nhằm ổn định, hài hòa các quan hệ lao động. Trong đó, giải quyết tranh chấp lao động bằng trọng tài (hay trọng tài lao động) luôn là một trong những cơ chế hữu hiệu để giải quyết các tranh chấp lao động bên cạnh các cơ chế khác như thương lượng, hòa giải hay tòa án. Trong giải quyết tranh chấp, trọng tài lao động phát huy được những ưu điểm của cả cơ chế hòa giải và cơ chế tòa án, nhằm nhanh chóng, kịp thời giải quyết hiệu quả các tranh chấp lao động phát sinh.
1. Đặc điểm của trọng tài lao động
So với các phương thức giải quyết tranh chấp lao động khác như thương lượng, hoà giải, trọng tài lao động có các đặc điểm sau:
- Để giải quyết được các tranh chấp lao động thì trọng tài lao động sẽ phải tổ chức ra một hội đồng trọng tài hoặc cử ra một trọng tài duy nhất trên cơ sở lựa chọn của các bên hoặc theo quy định của pháp luật. Khi đó các trọng tài viên sẽ dựa vào các quy định của pháp luật để đưa ra phán quyết trên cơ sở tôn trọng sự tự định đoạt của các bên.
- Trọng tài lao động là hình thức tài phán lao động theo thủ tục đơn giản và linh hoạt: Khác với thương lượng, hoà giải, trọng tài lao động được xếp vào hệ thống tài phán lao động ở các quốc gia, bởi quá trình trọng tài lao động là quá trình ra phán quyết về vụ tranh chấp lao động. Trong khi đó ở các phương thức giải quyết tranh chấp khác (thương lượng, hoà giải) không có bất kỳ phán quyết nào được ban hành trong quá trình giải quyết vụ tranh chấp, kết quả giải quyết vụ tranh chấp hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của các bên trong tranh chấp. Mặc dù là một hình thức tài phán lao động, song nếu so sánh với trình tự, thủ tục giải quyết một tranh chấp lao động tập thể tại Toà án thì thủ tục trọng tài thường đơn giản và linh hoạt hơn rất nhiều.
- Phán quyết của trọng tài lao động có giá trị chung thẩm: Khi phán quyết của trọng tài lao động đã được ban hành, các bên không thể yêu cầu Toà án giải quyết lại vụ tranh chấp về nội dung mà chỉ có thể yêu cầu Toà án xem xét lại vấn đề thủ tục để công nhận hay huỷ bỏ quyết định trọng tài. Đối với tranh chấp lao động tập thể về quyền, phán quyết của trọng tài lao động có ý nghĩa như một bản án của Toà án. Khi giải quyết tranh chấp lao động tập thể về lợi ích, phán quyết của trọng tài lao động có giá trị tương tự như một bản thoả ước tập thể. Phán quyết này sẽ đóng vai trò thay thế cho kết quả thương lượng tập thể giữa tập thể lao động và người sử dụng lao động và điều chỉnh trực tiếp mối quan hệ lao động tập thể giữa các bên.
2. Thủ tục giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài lao động
a) Giải quyết tranh chấp lao động cá nhân
Việc giải quyết tranh chấp lao động cá nhân thông qua trọng tài được thực hiện theo trình tự, thủ tục quy định tại Điều 188, Điều 189, Điều 190 Bộ Luật lao động năm 2019, cụ thể như sau:
- Trên cơ sở đồng thuận, các bên tranh chấp có quyền yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết tranh chấp trong trường hợp không bắt buộc phải qua thủ tục hòa giải (tranh chấp lao động về xử lý kỷ luật lao động theo hình thức sa thải hoặc về trường hợp bị đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động; về bồi thường thiệt hại, trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng lao động; Giữa người giúp việc gia đình với người sử dụng lao động; về bảo hiểm xã hội theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội, về bảo hiểm y tế theo quy định của pháp luật về bảo hiểm y tế, về bảo hiểm thất nghiệp theo quy định của pháp luật về việc làm, về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo quy định của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động; Về bồi thường thiệt hại giữa người lao động với doanh nghiệp, tổ chức đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; Giữa người lao động thuê lại với người sử dụng lao động thuê lại) hoặc trường hợp hết thời hạn hòa giải quy định tại khoản 2 Điều Điều 188 của Bộ luật lao động năm 2019 thì các bên tranh chấp có quyền yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết.
- Trong thời hạn 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp, Ban trọng tài lao động phải được thành lập để giải quyết tranh chấp. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày Ban trọng tài lao động được thành lập, Ban trọng tài lao động phải ra quyết định về việc giải quyết tranh chấp và gửi cho các bên tranh chấp.
- Trường hợp hết thời hạn 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, Ban trọng tài lao động không được thành lập hoặc hết thời hạn 30 ngày kể từ ngày được thành lập Ban trọng tài lao động không ra quyết định giải quyết tranh chấp thì các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Trường hợp một trong các bên không thi hành quyết định giải quyết tranh chấp của Ban trọng tài lao động thì các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.
- Thời hiệu yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết tranh chấp lao động cá nhân là 09 tháng kể từ ngày phát hiện ra hành vi mà bên tranh chấp cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm.
b) Giải quyết tranh chấp lao động tập thể về quyền
Việc giải quyết tranh chấp lao động tập thể về quyền thông qua trọng tài được thực hiện theo trình tự, thủ tục quy định tại Điều 192, Điều 193, Điều 194 Bộ Luật lao động năm 2019, cụ thể như sau:
- Tranh chấp lao động tập thể về quyền phải được giải quyết thông qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động trước khi yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động hoặc Tòa án giải quyết. Trên cơ sở đồng thuận, trong trường hợp hòa giải không thành hoặc hết thời hạn hòa giải quy định tại khoản 2 Điều 188 của Bộ luật lao động năm 2019 mà hòa giải viên lao động không tiến hành hòa giải thì các bên tranh chấp có quyền yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết.
- Trong thời hạn 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp, Ban trọng tài lao động phải được thành lập để giải quyết tranh chấp. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày được thành lập, căn cứ vào quy định của pháp luật về lao động, thỏa ước lao động tập thể, nội quy lao động đã được đăng ký và các quy chế, thỏa thuận hợp pháp khác, Ban trọng tài phải ra quyết định về việc giải quyết tranh chấp và gửi cho các bên tranh chấp. Đối với tranh chấp tập thể về quyền phát sinh trong trường hợp Có sự khác nhau trong việc hiểu và thực hiện quy định của pháp luật về lao động và Khi người sử dụng lao động có hành vi phân biệt đối xử đối với người lao động, thành viên ban lãnh đạo của tổ chức đại diện người lao động vì lý do thành lập, gia nhập, hoạt động trong tổ chức đại diện người lao động; can thiệp, thao túng tổ chức đại diện người lao động; vi phạm nghĩa vụ về thương lượng thiện chí mà xác định có hành vi vi phạm pháp luật thì Ban trọng tài lao động không ra quyết định giải quyết mà lập biên bản và chuyển hồ sơ, tài liệu đến cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định của pháp luật. Trong thời gian Hội đồng trọng tài lao động đang tiến hành giải quyết tranh chấp, các bên không được đồng thời yêu cầu Tòa án giải quyết.
- Trường hợp hết thời hạn 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, Ban trọng tài lao động không được thành lập hoặc hết thời hạn 30 ngày kể từ ngày được thành lập Ban trọng tài lao động không ra quyết định giải quyết tranh chấp thì các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Trường hợp một trong các bên không thi hành quyết định giải quyết tranh chấp của Ban trọng tài lao động thì các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.
- Thời hiệu yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết tranh chấp lao động tập thể về quyền là 09 tháng kể từ ngày phát hiện ra hành vi mà bên tranh chấp cho rằng quyền hợp pháp của mình bị vi phạm.
c) Giải quyết tranh chấp lao động tập thể về lợi ích
Việc giải quyết tranh chấp lao động tập thể về lợi ích thông qua trọng tài được thực hiện theo trình tự, thủ tục quy định tại Điều 196, Điều 197, Điều 198 Bộ Luật lao động năm 2019, cụ thể như sau:
- Trên cơ sở đồng thuận, các bên tranh chấp có quyền yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động giải quyết tranh chấp trong trường hợp hòa giải không thành hoặc hết thời hạn hòa giải quy định tại khoản 2 Điều 188 của Bộ luật lao động 2019 mà hòa giải viên lao động không tiến hành hòa giải hoặc một trong các bên không thực hiện thỏa thuận trong biên bản hòa giải thành.
- Trong thời hạn 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, Ban trọng tài lao động phải được thành lập để giải quyết tranh chấp. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày được thành lập, căn cứ vào quy định của pháp luật về lao động, thỏa ước lao động tập thể, nội quy lao động đã được đăng ký và các quy chế, thỏa thuận hợp pháp khác, Ban trọng tài lao động phải ra quyết định về việc giải quyết tranh chấp và gửi cho các bên tranh chấp. Trong thời gian Hội đồng trọng tài lao động đang tiến hành giải quyết tranh chấp thì tổ chức đại diện người lao động không được tiến hành đình công.
- Trường hợp hết thời hạn 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, Ban trọng tài lao động không được thành lập hoặc hết thời hạn 30 ngày kể từ ngày được thành lập Ban trọng tài không ra quyết định giải quyết tranh chấp hoặc người sử dụng lao động là bên tranh chấp không thực hiện quyết định giải quyết tranh chấp của Ban trọng tài lao động thì tổ chức đại diện người lao động là bên tranh chấp có quyền tiến hành thủ tục đình công theo quy định của pháp luật.
Mặc dù pháp luật lao động hiện hành đã có quy định tương đối chặt chẽ nhằm giải quyết các tranh chấp lao động, đảm bảo cân bằng mối quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động. Tuy nhiên, việc áp dụng pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động nói chung và giải quyết tranh chấp lao động thông qua hình thức trọng tài lao động còn gặp nhiều hạn chế, như: Người lao động chưa hiểu biết nhiều về giải quyết tranh chấp lao động thông qua trọng tài lao động, do đó gặp hạn chế trong lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp; trong nhiều trường hợp quá trình hòa giải đã vi phạm về thời gian hòa giải theo quy định pháp luật do còn hạn chế về nguồn nhân lực; có một số tranh chấp lao động mặc dù được hòa giải viên lao động, hội đồng trọng tài lao động tiến hành giải quyết nhưng quá trình giải quyết còn mang tính hình thức, qua loa, sơ sài nên mục đích và ý nghĩa của việc hòa giải chưa đạt được như mong muốn;… Do đó, đòi hỏi pháp luật cần hoàn thiện hơn để phù hợp với thực tiễn, đồng thời công tác phổ biến pháp luật đến người dân và doanh nghiệp phải được triển khai quyết liệt, hiệu quả.
Thùy Linh
