Những điểm mới nổi bật của Luật Công đoàn năm 2024
Tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Công đoàn năm 2024, với 06 chương, 37 điều và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2025. Luật Công đoàn năm 2024 tập trung vào việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” trong hoạt động công đoàn, đảm bảo tính hiệu quả, minh bạch và phù hợp với thực tiễn, với nhiều điểm mới nổi bật.
1. Mở rộng phạm vi điều chỉnh của Luật Công đoàn
Phạm vi điều chỉnh (Điều 2) đã bổ sung nội dung “việc gia nhập Công đoàn Việt Nam của tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp”. Như vậy, phạm vi điều chỉnh của Luật Công đoàn năm 2024 đã bao quát hơn vì bao gồm cả quyền của tổ chức của người lao động, thay vì chỉ tập trung vào quyền của người lao động cá nhân mà không đề cập đến quyền gia nhập của tổ chức lao động như Luật Công đoàn năm 2012.
2. Bổ sung đối tượng có quyền thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn
Luật Công đoàn năm 2012 quy định, chỉ những người lao động “làm việc trong cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp” mới có quyền thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn. Tuy nhiên, Luật Công đoàn năm 2024 được sửa đổi theo hướng mở rộng cho cả những người “làm việc không có quan hệ lao động” đều có quyền thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn bằng việc quy định “Người lao động Việt Nam có quyền thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn” tại Khoản 1 Điều 5. Quy định này phù hợp với định hướng chỉ đạo của Đảng về phát triển đoàn viên công đoàn trong tình hình mới với phương châm “ở đâu có người lao động, ở đó có Công đoàn”. Đồng thời, bổ sung quyền gia nhập và hoạt động công đoàn tại công đoàn cơ sở (không có quyền thành lập và không trở thành cán bộ công đoàn) của người lao động là công dân nước ngoài làm việc tại Việt Nam (Khoản 2 Điều 5). Có thể thấy, việc sửa đổi quy định này đã tạo ra một khung pháp lý rộng hơn, toàn diện hơn trong việc quy định về đối tượng điều chỉnh của Luật Công đoàn nói chung và việc thành lập và gia nhập tổ chức Công đoàn nói riêng.
3. Quy định rõ về hệ thống tổ chức của Công đoàn Việt Nam bao gồm 4 cấp công đoàn
Luật Công đoàn năm 2024 đã quy định Công đoàn Việt Nam là tổ chức thống nhất, bao gồm 4 cấp: Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam là cấp Trung ương; cấp tỉnh, ngành trung ương và tương đương; cấp trên trực tiếp cơ sở; cấp cơ sở. Như vậy, Luật Công đoàn năm 2024 đã xác định và phân định rõ “Công đoàn Việt Nam” với “Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam”, quy định rõ 4 cấp công đoàn thay vì quy định chung chung theo Luật Công đoàn năm 2012 là “công đoàn các cấp”.
4. Bổ sung quyền giám sát, phản biện xã hội của Công đoàn
Theo quy định của Luật Công đoàn năm 2024, giám sát của Công đoàn bao gồm hoạt động tham gia giám sát với cơ quan nhà nước có thẩm quyền và hoạt động chủ trì giám sát. Công đoàn chủ trì giám sát, bao gồm: theo dõi, phát hiện, xem xét, đánh giá, kiến nghị trong xây dựng và thực hiện chính sách, pháp luật về công đoàn, lao động, việc làm, tiền lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế, an toàn, vệ sinh lao động, thỏa ước lao động tập thể, thực hiện dân chủ ở cơ sở và chế độ, chính sách, pháp luật khác có liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động, tổ chức Công đoàn (Điều 16). Đồng thời, Công đoàn có quyền và trách nhiệm tham gia ý kiến, phản biện xã hội đối với dự thảo văn bản quy phạm pháp luật, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án, đề án của cơ quan nhà nước có liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của đoàn viên công đoàn, người lao động. Ý kiến phản biện xã hội của Công đoàn được nghiên cứu tiếp thu, giải trình theo quy định của pháp luật (Điều 17).
5. Sửa đổi, bổ sung các nội dung về tài chính công đoàn
Thứ nhất, quy định các trường hợp được xem xét miễn, giảm hoặc tạm dừng đóng kinh phí Công đoàn như doanh nghiệp giải thế, phá sản theo quy định của pháp luật hoặc doanh nghiệp gặp khó khăn vì lý do kinh tế hay bất khả kháng phải tạm dừng sản xuất, kinh doanh dẫn đến không có khả năng đóng kinh phí Công đoàn... (Điều 30). Quy định này thể hiện sự linh hoạt và thích ứng của pháp luật trước những biến động bất ngờ trong môi trường kinh doanh, giúp bảo vệ quyền lợi của người lao động và đảm bảo sự tồn tại của doanh nghiệp trong những thời điểm khó khăn. Đồng thời góp phần tạo ra một môi trường làm việc ổn định và bền vững hơn, khuyến khích doanh nghiệp duy trì hoạt động và đảm bảo công ăn việc làm cho người lao động.
Thứ hai, tiếp tục duy trì mức đóng kinh phí công đoàn là 2% (Điều 29), nhưng sửa đổi, bổ sung các quy định nhằm làm rõ nguyên tắc quản lý, sử dụng tài chính công đoàn; việc lập và chấp hành dự toán, kế toán, quyết toán; Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam thực hiện việc phân cấp thu, phân phối kinh phí công đoàn; Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam ban hành tiêu chuẩn, định mức, chế độ chi tiêu và quản lý, sử dụng tài chính công đoàn sau khi thống nhất với Chính phủ (Điều 31). Việc sửa đổi, bổ sung quy định này nhằm quản lý chặt chẽ và thúc đẩy hiệu quả sử dụng nguồn lực để chăm lo tốt hơn cho quyền lợi đoàn viên và người lao động.
Thứ ba, bổ sung quy định mới về kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, giám sát tài chính công đoàn (Điều 33) và công khai tài chính công đoàn (Điều 34). Bên cạnh việc trao quyền tự chủ cho Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam trong việc quản lý và sử dụng tài chính công đoàn, Luật Công đoàn năm 2024 bổ sung quy định về kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, giám sát tài chính và công khai tài chính công đoàn nhằm đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong quản lý kinh phí Công đoàn. Cụ thể là:
- Quy định trách nhiệm Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam định kỳ hai năm báo cáo Quốc hội về tình hình thu, chi và quản lý, sử dụng tài chính công đoàn.
- Định kỳ hai năm một lần, Kiểm toán nhà nước thực hiện kiểm toán việc quản lý và sử dụng tài chính công đoàn và báo cáo kết quả với Quốc hội; Kiểm toán nhà nước thực hiện kiểm toán đột xuất theo yêu cầu của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
- Công đoàn các cấp thực hiện công khai tài chính hằng năm tại hội nghị ban chấp hành công đoàn, đồng thời phải công khai bằng một trong các hình thức sau đây: Niêm yết tại trụ sở làm việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp; thông báo bằng văn bản đến các cơ quan, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp, cá nhân có liên quan; thông báo tại hội nghị cán bộ, công chức, viên chức, người lao động hằng năm; đăng tải trên trang thông tin điện tử của cơ quan, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp.
Có thể thấy, Luật Công đoàn năm 2024 không chỉ là bước tiến trong chính sách pháp luật mà còn là lời cam kết với người lao động về một tương lai làm việc an toàn, minh bạch và bình đẳng. Với những đổi mới quan trọng nêu trên, các cấp công đoàn cần nhanh chóng thích nghi và nâng cao năng lực của mình. Theo đó, cán bộ công đoàn phải được đào tạo, bổ sung kỹ năng giám sát, phản biện, và quản lý tài chính; tổ chức Công đoàn cần chủ động phối hợp với các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp để giải quyết hiệu quả các vấn đề liên quan đến người lao động; công đoàn cơ sở cần linh hoạt, sáng tạo trong việc triển khai các quy định của Luật vào thực tiễn. Tin tưởng rằng, Luật Công đoàn năm 2024 có hiệu lực sẽ giúp tổ chức Công đoàn tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng, đồng hành cùng người lao động và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước...
Hoàng Phúc
