Đưa pháp luật đến gần dân: trăn trở từ những chuyến đi cơ sở
Là người trực tiếp làm công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL), tôi hiểu rằng điều dễ làm nhất là chuẩn bị một nội dung đúng quy định, tổ chức một buổi tuyên truyền đúng kế hoạch và có đầy đủ danh sách người tham dự. Nhưng sau mỗi chuyến đi cơ sở, điều còn đọng lại nhiều nhất không phải là đã nói được bao nhiêu nội dung, mà là người dân có thật sự hiểu, có nhớ được điều cần thiết và khi gặp việc trong đời sống thì có biết vận dụng hoặc tìm đến nơi cần thiết để được hỗ trợ hay không.
Có những chuyến đi bắt đầu từ rất sớm, trên tay là kế hoạch, chuyên đề và những quy định pháp luật cần chuyển tải. Nhưng khi ngồi xuống cùng bà con, nghe từng câu hỏi, từng câu chuyện rất đời thường, tôi mới thấy điều người dân cần nhiều khi không nằm nguyên vẹn trong đề cương đã chuẩn bị. Bà con hỏi rất cụ thể: đất của gia đình có tranh chấp thì phải làm gì; ký giấy tờ thế nào để không bị thiệt; bị lừa đảo thì báo cho ai; con em gặp rắc rối thì tìm đến đâu; quyền lợi bị xâm phạm thì ai có thể giúp mình. Những câu hỏi mộc mạc ấy khiến người làm PBGDPL như chúng tôi luôn phải tự nhắc mình: nói pháp luật không chỉ cho đúng, mà còn phải nói sao cho người dân hiểu, nhớ và dùng được.
Càng làm công tác này, tôi càng cảm nhận rõ một điều: pháp luật được viết bằng những quy định, điều khoản chặt chẽ, còn cuộc sống của người dân lại diễn ra bằng những tình huống rất đời thường. Nếu chỉ đọc nguyên văn quy định, có thể chúng tôi đã hoàn thành phần “nói”, nhưng người nghe chưa chắc đã hiểu mình cần làm gì. Khoảng cách giữa một văn bản pháp luật và một câu chuyện trong đời sống đôi khi không hề nhỏ. Thu hẹp khoảng cách đó chính là phần việc khó, nhưng cũng là điều làm nên ý nghĩa của công tác PBGDPL.
Ở vùng sâu, vùng xa, khó khăn không chỉ nằm ở quãng đường đi lại. Có nơi bà con ít có điều kiện tiếp cận thông tin; có người không thường xuyên sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội; có trường hợp còn hạn chế về khả năng đọc hiểu hoặc gặp rào cản về ngôn ngữ. Trong khi đó, các quan hệ xã hội ngày càng đa dạng, những rủi ro pháp lý trong đời sống cũng ngày càng nhiều hơn.
Bởi vậy, mỗi khi chuẩn bị xuống cơ sở, tôi thường tự đặt cho mình vài câu hỏi rất thực tế: lần này bà con đang cần biết điều gì; nội dung nào gần nhất với đời sống của địa phương; nói như thế nào để người nghe không thấy xa lạ; và sau buổi tuyên truyền, họ có nhớ được điều cốt lõi để khi cần còn biết hỏi ai, đến đâu. Những câu hỏi ấy giúp chúng tôi bớt đi cách làm theo thói quen, để mỗi buổi PBGDPL thật sự xuất phát từ nhu cầu của người dân.
Thực tế cho thấy, có lúc chúng ta còn quen với cách làm “có nội dung thì tuyên truyền”, trong khi điều cần đặt lên trước là “người dân đang cần biết điều gì”. Một chuyên đề có thể rất đầy đủ về mặt pháp lý, nhưng nếu chưa sát với vấn đề đang phát sinh ở một thôn, buôn cụ thể thì hiệu quả sẽ chưa cao. Ngược lại, một câu chuyện ngắn, một tình huống gần gũi, một ví dụ dễ nhớ về quyền và nghĩa vụ đôi khi lại giúp người nghe hiểu nhanh và nhớ lâu hơn.
Từ thực tế ấy, tôi thấy người làm công tác PBGDPL không chỉ cần nắm vững quy định pháp luật, mà còn phải chịu khó đi, chịu khó nghe và chịu khó hiểu địa bàn. Có khi chỉ sau một buổi trò chuyện với cán bộ thôn, buôn, hòa giải viên hoặc người có uy tín trong cộng đồng, chúng tôi đã biết nên nói kỹ hơn về nội dung nào, nên dùng ví dụ gì, nên tránh cách diễn đạt nào để bà con dễ tiếp nhận. Nói cách khác, người làm PBGDPL không chỉ là người truyền đạt pháp luật, mà còn là người nối pháp luật với những lo toan rất cụ thể trong đời sống hằng ngày của người dân.
Từ góc nhìn đó, cũng cần thay đổi cách nhìn về hiệu quả của hoạt động PBGDPL. Một buổi tuyên truyền đông người tham dự chưa chắc đã là thành công nếu người nghe không nắm được điều cần thiết. Nhiều tài liệu được phát ra cũng chưa có nghĩa là pháp luật đã đến được với người dân. Điều đáng quan tâm hơn là sau hoạt động đó, bà con có biết cách phòng tránh một rủi ro pháp lý, có biết quyền và nghĩa vụ cơ bản của mình, có biết nơi để hỏi, để nhờ hỗ trợ khi phát sinh vấn đề hay không.
Làm nghề này, chúng tôi cũng hiểu rằng hiệu quả của một buổi tuyên truyền không phải lúc nào cũng nhìn thấy ngay. Không thể chỉ sau một buổi nói chuyện mà đo được sự thay đổi trong nhận thức, thói quen hay hành vi của người dân. Có khi niềm vui đến rất muộn: sau nhiều tháng, một người dân nhớ ra điều từng được hướng dẫn, biết giữ lại giấy tờ cần thiết, biết đến cơ quan có thẩm quyền, hoặc biết tìm trợ giúp pháp lý đúng lúc. Những điều nhỏ như vậy lại là thước đo rất thật của công việc PBGDPL.
Chính vì vậy, công tác PBGDPL cần được thực hiện kiên trì, bền bỉ và gần dân hơn nữa. Cần phát huy vai trò của chính quyền cấp xã, hòa giải viên ở cơ sở, người có uy tín trong cộng đồng và những lực lượng thường xuyên tiếp xúc với người dân. Đồng thời, cần gắn PBGDPL với hòa giải ở cơ sở, trợ giúp pháp lý và các hoạt động hỗ trợ pháp luật khác để người dân không chỉ được nghe về pháp luật, mà còn biết nơi tìm đến khi cần được hướng dẫn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Bên cạnh đó, cần mạnh dạn đổi mới cách truyền đạt. Một quy định pháp luật có thể được kể bằng một câu chuyện; một điều luật có thể được minh họa bằng một tình huống; một vấn đề pháp lý phức tạp có thể được diễn giải bằng những lời lẽ giản dị, dễ nghe, dễ nhớ. Công nghệ, mạng xã hội, loa truyền thanh, tờ gấp, tranh ảnh hoặc các hình thức truyền thông trực quan đều có thể được sử dụng, miễn là phù hợp với điều kiện của địa bàn và thói quen tiếp nhận thông tin của người dân. Dù chọn cách nào, điều quan trọng nhất vẫn là người dân có hiểu không, có nhớ không và có dùng được thông tin đó khi cần hay không.
Có những chuyến đi hàng chục, hàng trăm cây số đến cơ sở, trở về khi trời đã tối, nhưng điều day dứt nhất không phải là quãng đường xa hay buổi làm việc kéo dài. Điều khiến người làm PBGDPL trăn trở là liệu những điều mình nói có chạm được vào nhu cầu thật của người dân hay chưa; liệu pháp luật đã bước ra khỏi trang giấy để trở thành sự hướng dẫn thiết thực trong đời sống hay chưa. Công việc PBGDPL vì thế không chỉ là đưa cán bộ đến tận thôn, buôn; không chỉ là mang theo tài liệu, loa máy hay chuyên đề đã chuẩn bị sẵn. Đó còn là hành trình kiên trì rút ngắn khoảng cách giữa pháp luật và đời sống, giữa điều luật và câu chuyện cụ thể của mỗi người dân.
Càng đi cơ sở nhiều, tôi càng thấm thía rằng người làm công tác PBGDPL không chỉ “nói cho dân nghe về pháp luật”, mà còn phải học cách nói bằng ngôn ngữ đời sống, bằng sự kiên nhẫn và bằng tinh thần đồng hành. Khi người dân thấy pháp luật không xa lạ, không khó hiểu và thật sự có ích cho mình, khi đó công tác PBGDPL mới chạm đến mục tiêu sâu xa nhất.
Với chúng tôi, đó vừa là trách nhiệm nghề nghiệp, vừa là sự trăn trở thường trực và cũng là động lực để tiếp tục bền bỉ đưa pháp luật đến gần hơn với Nhân dân./.
Đặng Hợi
