Những điểm mới đột phá của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026
Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 (Luật số 16/2026/QH16) chính thức có hiệu lực từ ngày 01/3/2027 là bước ngoặt lớn trong việc hoàn thiện thể chế pháp lý tại Việt Nam. Thay thế cho luật cũ năm 2013, mang lại nhiều thay đổi đột phá, hướng tới sự bảo mật, linh hoạt và nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hòa giải.
Hòa giải ở cơ sở đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hàn gắn các mâu thuẫn, giữ gìn an ninh trật tự ngay từ địa bàn dân cư. Để đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số và nâng cao hơn nữa chất lượng giải quyết tranh chấp, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 đã tập trung cải cách 4 nhóm nội dung cốt lõi sau:
1. Hiện đại hóa hình thức hòa giải và siết chặt bảo mật thông tin
Nhằm thích ứng với xu hướng chuyển đổi số, luật mới chính thức bổ sung hình thức hòa giải trực tuyến (hoặc kết hợp trực tiếp và trực tuyến). Điều này giúp các bên tranh chấp tiết kiệm thời gian, công sức và dễ dàng tham gia dù không có mặt tại địa phương.
Bên cạnh đó, để bảo vệ quyền riêng tư cá nhân, luật nghiêm cấm hành vi tự ý ghi âm, ghi hình, phát trực tiếp (livestream) phiên hòa giải khi chưa có sự đồng ý của tất cả các bên tham gia. Toàn bộ thông tin, tài liệu trong quá trình hòa giải phải được giữ bảo mật tuyệt đối, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
2. Tôn trọng quyền tự quyết và bảo đảm bình đẳng giới, quyền yếu thế
Quy trình hòa giải mới đặt quyền tự quyết của người dân lên hàng đầu. Vụ việc chỉ được tiến hành khi có sự đồng thuận của các bên. Đặc biệt, người dân có quyền chủ động yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt cuộc hòa giải bất cứ lúc nào nếu thấy không đạt được hiệu quả mong muốn.
Luật cũng thể hiện tính nhân văn sâu sắc khi quy định:
- Phải bố trí người phiên dịch hoặc người biết ngôn ngữ ký hiệu khi hòa giải cho người khuyết tật hoặc đồng bào dân tộc thiểu số chưa thạo tiếng phổ thông.
- Đảm bảo nguyên tắc bình đẳng giới, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của phụ nữ và trẻ em trong các mâu thuẫn gia đình.
- Bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên trong các trường hợp đặc biệt để đảm bảo tính khách quan.
3. Nâng cao tiêu chuẩn và mở rộng đội ngũ hòa giải viên
Để nâng cao uy tín của tổ hòa giải, luật mới siết chặt các tiêu chuẩn về đạo đức, lối sống và lý lịch của hòa giải viên. Những người có hành vi vi phạm pháp luật hoặc đang trong thời gian bị kỷ luật, truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ không được tham gia vào công tác này.
Đồng thời, luật mở ra cơ hội lớn hơn khi mở rộng đối tượng làm hòa giải viên cho công dân Việt Nam cư trú tại cơ sở (bao gồm cả người thường trú và tạm trú) tại địa phương, thay vì chỉ giới hạn ở người có hộ khẩu thường trú như trước. Quy trình biểu quyết trực tuyến khi bầu hòa giải viên, cũng như việc cho thôi làm tổ trưởng tổ hòa giải cũng được hoàn thiện chặt chẽ và minh bạch hơn.
4. Khẳng định giá trị pháp lý và bảo đảm nguồn lực tài chính
Một trong những điểm mới được người dân và các chuyên gia mong đợi nhất là việc khẳng định kết quả hòa giải thành có giá trị pháp lý ràng buộc. Các bên có quyền gửi đơn yêu cầu Tòa án ra quyết định công nhận kết quả hòa giải thành, giúp văn bản này có giá trị thi hành như một bản án của Tòa án.
Về mặt nguồn lực, Nhà nước chuyển từ cơ chế "hỗ trợ kinh phí" sang "bảo đảm kinh phí" từ ngân sách cho hoạt động hòa giải ở cơ sở. Thay đổi này giúp các tổ hòa giải có đủ điều kiện cơ sở vật chất, thù lao và kinh phí hoạt động ổn định, không còn phụ thuộc vào nguồn thu eo hẹp của từng địa phương.
Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 không chỉ đơn thuần là sửa đổi các quy định cũ, mà là sự thay đổi về tư duy quản lý: lấy người dân làm trung tâm, ứng dụng công nghệ để đơn giản hóa thủ tục và nâng cao tối đa tính bảo mật. Luật này hứa hẹn sẽ giảm tải áp lực đáng kể cho hệ thống Tòa án, đồng thời xây dựng một cộng đồng dân cư đoàn kết, văn minh và thượng tôn pháp luật./.
Lê Thủy
