Đảm bảo thực chất trong đánh giá, công nhận xã, phường, thị trấn đạt chuẩn tiếp cận pháp luật
Đánh giá, công nhận xã, phường, thị trấn (cấp xã) đạt chuẩn tiếp cận pháp luật có ý nghĩa rất quan trọng, góp phần thúc đẩy tổ chức thi hành pháp luật hiệu quả, hướng tới môi trường pháp lý tiến bộ tại cấp cơ sở; quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, người dân được đảm bảo, thực hiện theo Hiến pháp và pháp luật. Kết quả của công tác này cũng là cơ sở quan trọng giúp chính quyền cấp xã có giải pháp khắc phục, xử lý kịp thời, phù hợp các hạn chế, khó khăn trong tổ chức triển khai các nhiệm vụ; nâng cao hiệu lực, hiệu quả, bảo đảm công khai, minh bạch, dân chủ, công bằng trong hoạt động của chính quyền cấp xã; thúc đẩy thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa theo phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng.
Trong thời gian qua, công tác xây dựng, đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật luôn được UBND tỉnh Đắk Lắk quan tâm chỉ đạo, triển khai thực hiện quyết liệt, đồng bộ gắn với thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao trên địa bàn tỉnh. Hằng năm, UBND tỉnh đã ban hành các kế hoạch: triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL), hoà giải ở cơ sở và chuẩn tiếp cận pháp luật trên địa bàn tỉnh; triển khai thực hiện Quyết định số 25/2021/QĐ-TTg ngày 22/7/2021về xây dựng xã, phường, thị trấn đạt chuẩn tiếp cận pháp luật trên địa bàn tỉnh; triển khai thực hiện Đề án “Tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân” trên địa bàn tỉnh và nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn, triển khai thực hiện công tác này. Việc thông tin, truyền thông, tập huấn về công tác này cũng được chú trọng thực hiện thông qua nhiều hình thức như: đăng tải, giới thiệu toàn văn Quyết định số 25/2021/QĐ-TTg, Thông tư số 09/2021/TT-BTP trên Trang thông tin phổ biến, giáo dục pháp luật của tỉnh (https://pbgdpl.daklak.gov.vn), Trang thông tin điện tử của Sở Tư pháp (https://sotuphap.daklak.gov.vn); viết các tin, bài giới thiệu trên Bản tin Tư pháp Đắk Lắk phục vụ nhu cầu tìm hiểu của cán bộ, Nhân dân. Trong năm 2022 và 2023, Sở Tư pháp đã tổ chức Hội nghị tập huấn chuyên sâu việc đánh giá các tiêu chỉ, chỉ tiêu tiếp cận pháp luật cho các đại biểu là các cán bộ, công chức của Phòng Tư pháp các huyện, thị xã, thành phố và công chức Tư pháp - Hộ tịch cấp xã trên địa bàn tỉnh; hỗ trợ, phối hợp các đơn vị cấp huyện, cấp xã phổ biến, hướng dẫn đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật, xây dựng, vận hành mô hình điển hình về PBGDPL, hoà giải ở cơ sở… Kết quả, năm 2022, toàn tỉnh có 170/184 đơn vị cấp xã được công nhận đạt chuẩn tiếp cận pháp luật (đạt tỷ lệ 92,4%); năm 2023, trên địa bàn tỉnh có 179/184 đơn vị cấp xã được công nhận đạt chuẩn tiếp cận pháp luật (đạt tỷ lệ 97,3%).
Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, việc xây dựng, đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật ở một số nơi có mặt còn hạn chế, chưa sát với tình hình và chưa đảm bảo thực chất. Vẫn còn cấp ủy, chính quyền một số địa phương chưa thực sự quan tâm trong lãnh đạo, chỉ đạo triển khai nhiệm vụ này; cán bộ, công chức làm đầu mối tham mưu năng lực còn hạn chế, chưa hiểu rõ mục đích, ý nghĩa, hiệu quả của việc triển khai quy định về xã, phường, thị trấn đạt chuẩn tiếp cận pháp luật; từ đó, chưa tham mưu cấp ủy, chính quyền các biện pháp, giải pháp để triển khai thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này. Sự phối hợp của các ban, ngành liên quan, các công chức cấp xã ở một số đơn vị trong xây dựng, đánh giá, chấm điểm các tiêu chí, chỉ tiêu tiếp cận pháp luật chưa được thường xuyên, chặt chẽ, còn tình trạng “khoán trắng” cho công chức Tư pháp – Hộ tịch. Việc chỉ đạo, kiểm tra của UBND cấp huyện, cấp xã trong công tác này từng lúc, từng nơi chưa sâu sát, chưa thường xuyên; thực tế hằng năm, hầu hết các đơn vị cấp xã chưa đạt chuẩn tiếp cận pháp luật là do đơn vị đó có cán bộ, công chức là người đứng đầu cấp ủy, chính quyền vi phạm pháp luật trong thi hành công vụ, bị cấp có thẩm quyền xử lý kỷ luật hành chính (vi phạm điều kiện đạt chuẩn tiếp cận pháp luật)…
Qua kiểm tra của Sở Tư pháp trong năm 2023 cho thấy, kết quả đánh giá, tự chấm điểm các tiêu chí, chỉ tiêu của một số đơn vị cấp xã chưa sát, có nội dung còn chung chung, thiếu cơ sở, tài liệu chứng minh[1] cho các điểm số tự chấm hoặc điểm trừ. Những hạn chế nêu trên là do một số đơn vị chưa tập trung chỉ đạo, thực hiện nhiệm vụ này ngay từ đầu năm, chưa chủ động xây dựng kế hoạch tổ chức thực hiện và phân công cho các công chức liên quan.
Tuy vậy, phải thừa nhận rằng trên thực tế, các địa phương còn gặp lúng túng khi xác định các tài liệu kiểm chứng để chấm điểm, đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật. Một phần là do số lượng tài liệu kiểm chứng của một số tiêu chí, chỉ tiêu quá nhiều, phức tạp, gây khó khăn trong quá trình tổng hợp và lưu trữ hồ sơ chuẩn tiếp cận pháp luật tại cơ sở (như chỉ tiêu 2 của Tiêu chí 1; chỉ tiêu 1,2 của Tiêu chí 2...). Do đó, cần quy định rõ các tài liệu chấm điểm, đánh giá để giúp cho UBND cấp xã chấm điểm, đánh giá được thực chất công tác này. Một số đơn vị, cá nhân được giao phụ trách tiêu chí, tham mưu thực hiện nhiệm vụ này chưa nắm rõ, hiểu đầy đủ các quy định, nội dung các tiêu chí, chỉ tiêu cần thực hiện và cách tính điểm, đánh giá cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật theo quy định mới này dẫn đến việc thực hiện chưa đảm bảo hiệu quả theo yêu cầu đặt ra.
Để công tác xây dựng, đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật trong thời gian tới đảm bảo được thực chất, hiệu quả và thực sự là đòn bẩy trong tổ chức thi hành pháp luật tại cơ sở, nâng cao trách nhiệm của cấp chính quyền gần dân nhất trong việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, các địa phương cần tập trung thực hiện tốt một số nội dung trọng tâm sau:
Một là, nhận thức đúng tầm quan trọng và xác định đây là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị: Các cấp ủy, chính quyền địa phương cần nhận thức rõ vai trò và tầm quan trọng của công tác xây dựng, đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật và xác định đây là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị. Cần có sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đảng trong công tác này, gắn với sự phân công, phối hợp thực hiện giữa UBND cấp huyện, cấp xã với các ban, ngành và các tổ chức chính trị - xã hội, nhằm huy động và phát huy sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị đối trong thực hiện nhiệm vụ này. Thường xuyên thông tin, truyền thông bằng hình thức phù hợp nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các cấp, các ngành, cán bộ, công chức và Nhân dân về ý nghĩa, vai trò của công tác chuẩn tiếp cận pháp luật, vị trí của công tác này trong xây dựng nông thôn mới và thực hiện nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. Bên cạnh đó, cần quán triệt, chỉ đạo UBND cấp xã tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong thực thi công vụ, nêu cao trách nhiệm, ý thức chấp hành quy định của pháp luật, phòng ngừa vi phạm của cán bộ, công chức.
Hai là, đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, công chức phụ trách từng tiêu chí: UBND cấp huyện, cấp xã tổ chức phân công cơ quan chuyên môn, công chức làm đầu mối, các cơ quan, cá nhân phối hợp tham mưu, theo dõi triển khai thực hiện các nhiệm vụ. Quan tâm chỉ đạo nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị, cá nhân trong thực hiện nhiệm vụ phụ trách, theo dõi, tổng hợp tình hình, kết quả thực hiện đối với từng chỉ tiêu, tiêu chí. Đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, đơn vị, cá nhân được giao nhiệm vụ, tránh tình trạng “khoán trắng” cho công chức ngành Tư pháp.
Ba là, việc thực hiện phải thường xuyên, liên tục: Xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật được xác định là nhiệm vụ quan trọng, được triển khai thực hiện thường xuyên, liên tục, hàng năm, gắn với thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, tăng cường dân chủ ở cơ sở, vận động nhân dân thực hiện chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của các cơ quan, đơn vị, địa phương mà trước hết và trực tiếp là chính quyền cấp xã. Vì vậy, ngay từ đầu năm, UBND cấp huyện, cấp xã cần ban hành kế hoạch triển khai cụ thể. Trong quá trình thực hiện, UBND cấp huyện phải thường xuyên theo dõi, hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc các địa phương; quan tâm bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ làm công tác đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật. UBND cấp xã cần tổ chức phân công, phối hợp, giao nhiệm vụ cho các công chức chuyên môn liên quan; chỉ đạo theo dõi, cập nhật xuyên suốt, tránh tình trạng đến cuối năm mới rà soát, đánh giá. Sau đánh giá cần đề xuất và chỉ đạo thực hiện các giải pháp khắc phục tồn tại, hạn chế, nâng cao hiệu quả thực hiện các chỉ tiêu, tiêu chí tiếp cận pháp luật, bảo đảm xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật bền vững; tăng cường khả năng tiếp cận thông tin về pháp luật cho người dân tại cơ sở gắn với thực hiện Luật Tiếp cận thông tin năm 2016.
Bốn là, phát huy vai trò, trách nhiệm của cơ quan Thường trực Hội đồng đánh giá tiếp cận pháp luật cấp huyện và từng thành viên Hội đồng trong việc rà soát, thẩm định kết quả đạt chuẩn tiếp cận pháp luật của cấp xã
Cần tổ chức phân công rõ nhiệm vụ của từng thành viên; có giải pháp phát huy đầy đủ trách nhiệm của từng thành viên Hội đồng trong tham mưu Chủ tịch UBND huyện xét, thẩm tra và công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật. Kiên quyết không xem xét, đề nghị công nhận các đơn vị cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật khi chưa đảm bảo các điều kiện theo quy định và chưa đầy đủ hồ sơ, tài liệu minh chứng về kết quả thực hiện các chỉ tiêu, tiêu chí tiếp cận pháp luật. Đồng thời, tăng cường phát huy vai trò của cơ quan Thường trực Hội đồng – Phòng Tư pháp cấp huyện trong tổng hợp, tham mưu đánh giá và tổ chức họp Hội đồng đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật đảm bảo theo quy định.
Xây dựng, đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật thực chất, hiệu quả sẽ góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm, hiệu quả thực thi công vụ của cán bộ, công chức; nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng cường thực hiện dân chủ, tiếp cận thông tin, PBGDPL tại cơ sở. Đồng thời, tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân, đảm bảo nguyên tắc lấy người dân làm trung tâm trong việc đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật./.
Diễm Xuân
[1] Quyết định số 25/2021/QĐ-TTg, Thông tư số 09/2021/TT-BTP và một số văn bản liên quan khác đã quy định cụ thể các tài liệu phục vụ việc đánh giá, chấm điểm. Các tài liệu là những sản phẩm, kết quả mà chính quyền cấp xã có được trong quá trình tổ chức triển khai nhiệm vụ, không phải là các tài liệu mới phát sinh từ việc đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật.
